الشيخ محمد رضا المظفر ( مترجم وشارح : على محمدى )
138
أصول الفقه ( شرح اصول فقه ) ( فارسى )
بيان ذلك : تواتر عند المشهور داراى دو شعبه است : 1 . تواتر لفظى ، 2 . تواتر معنوى ، و عند المحقق الخراسانى سه شعبه دارد كه قسم سوم آن تواتر اجمالى است . بيان هريك از اين سه قسم : تواتر لفظى عبارت است از اينكه حديثى با الفاظ و عبارات معين و مشخصى در حد تواتر براى ما نقل شود مثل حديث ثقلين : « انى تارك فيكم الثقلين كتاب اللّه و عترتى ( اهل بيتى ) ما ان تمسكتم بهما لن تضلوا ابدا » . حديث ولايت : « من كنت مولاه فهذا على مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه » . تواتر معنوى عبارت است از اينكه روايات گوناگونى در موضوعات گوناگون به لسانهاى گوناگون وارد شده كه از لحاظ لفظ و عبارت تواترى در كار نيست ، ولى تمام اين احاديث متفاوته بالتضمن و يا بالالتزام يك مطلب را دلالت دارند كه قدر جامع ميان همهء آنهاست مانند احاديث اشتراك الاحكام بين العالم و الجاهل كه در مقدمه يازدهم مباحث حجت بدان اشاراتى رفت و مانند شجاعت امير عليه السّلام كه از صحنههاى مختلف و وقايع متعدد بالملازمه استفاده مىشود از قبيل حادثهء شگفتآور ليلة المبيت و دفاع جانانهء على عليه السّلام در جنگ احد از وجود گرامى رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و به خاك افكندن فارس يليل در جنگ احزاب و كندن در قلعهء خيبر و نابود كردن مرحب خيبرى و . . . كه لازمهء اين كارها وجود يك دنيا شجاعت و شهامت است . مثال ديگر : ما نحن فيه از همين قرار است كه روايات مختلفه در موضوعات متعدده با بيانات متفاوته وارد شده ، ولى از مجموع آنها بالملازمه حجيت خبر واحد استفاده مىشود . تواتر اجمالى عبارت است از اينكه روايات مختلفه در موضوعات متفرقه ذكر گرديده كه هيچكدام در لفظ اتفاق و تساوى ندارند و در معناى واحد هم شريك نيستند فقط چيزى كه هست آن است كه ما اجمالا يقين داريم كه بعضى از اينها حتما از معصومين عليهم السّلام صادر شده ؛ زيرا عادتا محال است كه تمام اين روايات كاذبه باشند .